تبلیغات
گنــاوه نویــن - مشروطه نقطه عطف تاریخ مطبوعات ایران است

تقی حسینی در گفت و گو با خبرنگارخبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، با بیان این مطلب، افزود: آنچه در مطبوعات دوره مشروطه اتفاق افتاد به الگویی برای مطبوعات دوره بعد بدل شد؛ در واقع مشروطه نقطه عطفی در مطبوعات سیاسی ایران و در کل مطبوعات ایران است.

وی با بیان اینکه از دو منظر ادبی و سیاسی می توان تحولات مطبوعات ایران در دوران مشروطه را بررسی کرد، گفت: به لحاظ ادبی، نثر و به اصطلاح سبک به کار برده شده در مطبوعات ساده، روان و مردمی است و از نثر پیچیده قبل از این دوران خبری نیست؛ مطبوعات این دوره از تمثیل ها، حکایت ها و هر آنچه که مردمی و محاوره ای بوده و میان مردم رواج داشته است، برای انتقال مسایل و مشکلات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه استفاده می کردند.

وی همچنین فضای انتقادی روزنامه های مشروطه را نتیجه شکسته شدن جو اختناق در جامعه دانست و اظهار داشت: جنبش مشروطیت فضایی ایجاد کرد که توانست جو استبداد و اختناق حاکم بر جامعه را از میان ببرد؛ این فضا در مطبوعات هم مشهود بود و نقد هر چیز آزاد بود، تا جایی که حتی شاه را نقد می کردند که تا آن زمان چنین جراتی در اهالی مطبوعات پدید نیامده بود، لذا طبیعی است که فضای جدید سیاسی ایجاد شده در مطبوعات انعکاس یابد.

حسینی خاطرنشان کرد: در عصر مشروطه شاید برای اولین بار در ایران مردم به رسانه های گروهی یا بطور کلی آن چیزی که می آید و واسطه می شود بین مردم و دستگاه سیاسی، اقبال نشان دادند و توجه کردند و بحث افکار عمومی از آن جا زاییده شد.

وی با بیان اینکه خیلی از چیزهایی که امروز داریم برخاسته از جنبش مشروطیت است، افزود: مطبوعات مشروطه به لحاظ سیاسی نقش مهمی ایفا کردند؛ در واقع ابراز رهبران مشروطه برای بیان آرا و نظرات خود و نیز ترویج ایدئولوژی مشروطه در میان مردم مطبوعات بودند.

وی در ادامه به بررسی چهار روزنامه مهم و تاثیرگذار صدر مشروطه پرداخت و اظهار داشت: "صوراسرافیل"، "حبل المتین"، "مساوات" و "روح القدس"، تاثرگذارترین روزنامه های صدر مشروطه اند که نقش فراوانی در آگاهی بخشی به مردم داشته اند.

این مدرس دانشگاه آزاد مشهد با بیان اینکه شجاع‌ترین روزنامه‌ای که در عصر مشروطه به میدان آمد و همه چیز را به نقد کشید روزنامه "صور اسرافیل" بود، افزود: صاحب امتیاز این روزنامه میرزا قاسم خان تبریزی بوده و مقاله نویسان آن میرزا جهانگیرخان شیرازی که بعدها به میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل شهره شد و مهم تر از او علی اکبر دهخدا هستند.

وی خاطرنشان کرد: صوراسرافیل را می توان به دلیل سبک نو نویسندگی و نثر روانی که بویژه با مقالات بسیار مهم علی اکبر دهخدا در ستون "چرند و پرند" در مطبوعات رواج داد، مشهورترین روزنامه صدر مشروطه دانست.

وی همچنین مفاهیم پیچیده اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه آن روز را از جمله مهم ترین مضامینی دانست که در صوراسرافیل به آن پرداخته می شده است و افزود: صوراسرافیل با استفاده از زبان ساده و با به کار بردن تمثیل‌ها و حکایت های نقل شده توسط مردم کوچه و بازار به بیان دیدگاه های خود می پرداخته است.

حسینی، مشی سیاسی روزنامه صوراسرافیل را دموکراتیک عنوان کرد و گفت: نکته بسیار مهم این است که روزنامه صوراسرافیل برغم مشی دموکراتی که دنبال می کرد، به لحاظ اقتصادی و اجتماعی گرایش به سوسیالیسم داشت؛ این روزنامه برای اصلاح هر مساله اجتماعی و هر معضلی که در جامعه اتفاق می افتاد قلم می زد و نقد مسایل اجتماعی را در لا به لای تمثیل ها بکار می برد؛ صوراسرافیل در همه زمینه‌ها حرفی برای گفتن داشت و برغم عمر کوتاه، بسیار تاثیرگذار بود.

وی در ادامه «صوراسرافیل» را الگویی برای «حبل المتین» دانست و تصریح کرد: اگر صوراسرافیل نبود شاید حبل المتین روزنامه میانه‌ای بود که چندان مورد توجه قرار نمی گرفت.

وی در ادامه تولد روزنامه حبل المتین را ناشی از دسترس نبودن هفته نامه حبل المتین و در جریان امور مشروطه نبودن آن دانست و افزود: روزنامه حبل المتین توسط سید حسن کاشانی، برادر موید الاسلام که هفته نامه حبل المتین را در کلکته به چاپ می رساند، در تهران انتشار یافت؛ دلیل این مساله هم این بود که هفته نامه حبل المتین کلکته دیگر در دسترس مردم نبود و نیز نمی توانست در جریان امور مشروطه قرار گیرد؛ بنابراین نیاز بود که حبل المتین جدیدی متولد شود که جریان های اصلی مشروطه را در همان جایی که اتفاق می افتاد گزارش دهد و منعکس کند.

این استاد علوم سیاسی دانشگاه آزاد مشهد با بیان اینکه روزنامه حبل المتین همان سبک صور اسرافیل را در روزنامه نگاری دنبال می کرد، گفت: این مطبوعه توانست با استفاده از زبانی ساده و نزدیک به مردم، روشنفکران را به مردم نزدیک کند؛ اما نکته قابل توجه در کار حبل المتین که در دیگر روزنامه ها کمتر می توان سراغی از آن گرفت، جنبه مبارزه با استعمار است.

وی اظهار داشت:حبل المتین هم میانه رو و هم مردم پسند بود و مردم اقبال زیادی به این روزنامه نشان دادند؛ بعد از آن روزنامه صور اسرافیل حبل المتین تیراژ زیادی داشت؛ مبارزه با استعمار سرلوحه عمل این روزنامه بود و بسیاری از دست اندازی ها و نفوذی که انگلستان و حتی روسیه داشتند را افشا کرد.

وی با اشاره به افشای قرارداد 1907 روسیه و انگلستان توسط حبل المتین اظهار داشت: از دیگر ویژگی های روزنامه حبل المتین حل مساله مبارزه با استعمار در کنار مبارزه با استبداد بود.

حسینی همچنین مقالات چاپ شده در حبل المتین را محافظه کارانه دانست و افزود: حبل المتین به جریان های مشروطه نظر داشت و نگاهش به سمت حرکت های مشروطه بود، اما شاید این روزنامه برای حفظ حیات خودش در مواردی مجبور بود تا مشی محافظه کارانه در پیش بگیرد و گاهی نیز تملق بعضی ها را بگوید؛ یکی از دلایل مهم ماندگاری 37 ساله این روزنامه نیز شاید همین باشد.

وی با اشاره به اینکه اگر «حبل المتین» نبود خیلی ها در بی اطلاعی به سر می بردند، تصریح کرد: رسالت اصلی روزنامه که اطلاع رسانی و خبررسانی است را حبل المتین به خوبی انجام می داد، اما کوتاهی حبل المتین در تحلیل درست وقایع بود؛ حبل المتین رنگ مذهبی داشت که سایر روزنامه ها فاقد آن بودند؛ جامعه ایرانی جامعه دینی بود که اگر هر چیزی در بسته بندی مذهبی خود درست معرفی نشود شاید مورد اقبال قرار نگیرد.

وی در ادامه با بیان اینکه شاید حبل المتین چاره ای جز به کاربردن شیوه محافظه کارانه نداشته است، گفت: این گرایش محافظه کارانه ناشی از ارتباط این روزنامه با طبقه تجار و بازرگانان بود؛ سید حسن کاشانی، مدیر مسوول روزنامه حبل المتین تعلقاتی به طبقه تجار داشت و از جانب آنان حمایت مالی شد، بنابراین باید منافع آنان را در نظر می گرفت.

این استاد علوم سیاسی دانشگاه آزاد مشهد خاطر نشان کرد: اگر حبل المتین تعطیل می شد دیگر روزنامه ای برای اعلام خواسته های مردم و در واقع بلندگوی خواسته های مردم وجود نداشت؛ محافظه کاری حبل المتین از این ناحیه نیز قابل بررسی است، البته حبل المتین روزنامه‌ای است که از صدر مشروطه تا دوره رضاخانی ادامه یافت و با وجود جنبه محافظه کارانه چندین باز توقیف شد.

وی تفاوت میان «صوراسرافیل» و «حبل المتین» را در نوع خط مشی آنها بیان کرد و گفت: در واقع نمایندگی جناح محافظه کار مشروطه را حبل المتین عهده دار بود و وظیفه تداوم پیوند بین روحانیت و تجار را به دوش می کشید بر خلاف صور اسرافیل که جناح روشنفکری مشروطه رانمایندگی می کرد.

این استاد علوم سیاسی دانشگاه آزاد مشهد همچنین از «مساوات» به عنوان دیگر روزنامه تاثیرگذار عصر مشروطه نام برد و اظهار داشت: «مساوات» را محمدرضا شیرازی به چاپ می رساند و شاید علت نامگذاری آن نیز نشات گرفته از بحث عدالت بود؛ در واقع عدالت مد نظر مساوات بیشتر جنبه سیاسی را شامل می شد و جنبه اقتصادی در آن بسیار کمرنگ بوده است، البته در آن زمان روزنامه های مشابه مانند «ندای عدالت» و «عدالت» وجود داشت شاید محمدرضا شیرازی قصد داشته تا نامی متفاوت با مفهوم مشابه انتخاب کند.

وی اظهار داشت: محمدرضا شیرازی که بعدها به محمدرضا مساوات معروف شد، از روشنفکرانی است که به مشروطه پیوسته بود و قلمش را در این راه بکار می برد؛ مهمترین ویژگی روزنامه مساوات بی پروایی، جرات و جسارتش بود که مقاله معروف «شاه در چه حال است» که در انتقاد از محمد علی شاه نوشته شده بود، در آن روزنامه به چاپ رسید.

وی «روح القدس» را دیگر روزنامه تاثیر گذار مشروطه عنوان کرد و افزود: این مطبوعه به صاحب امتیازی سلطان العلمای خراسانی منتشر شد و شیخ احمد تربتی در آن مطلب می نوشت؛ ضمن اینکه سلطان العلما خود از متبحر ترین افراد در زمینه مطبوعات و روزنامه نگاری و نیز در زمینه سیاسی و مبارزه با رژیم بوده است.

حسینی خاطرنشان کرد: مطالب انتقادی این روزنامه به قدری تند بود که محمد علی شاه پس از به توپ بستن مجلس بسیار در پی سلطان العلما بود و سرانجام نیز به شدت با وی برخورد کرد.

وی با بیان اینکه چهار روزنامه ای که از آنها یاد شد تا پایان پایبند به اصول بودند و برای گفتن حقیقت هیچ ترسی به دل راه ندادند، افزود: با وجود تیراژ کم اما صور اسرافیل و حبل المتین با چاپ ژلاتینی مجددا چاپ می شدند و مطالب آنها در میادینی یا قهوه خانه ها که مردم دور هم جمع می شدند، خوانده می شد.

وی در ادامه با تاکید بر اینکه اغلب روزنامه ها در دوران مشروطه وفادار به ایدئولوژی مشروطیت نبودند، گفت: اغلب روزنامه های این دوره خواهان آزادی بودند، اما خود آزادی را نمی شناختند؛ مسایل جامعه ایرانی را با واقعیت های جامعه اروپایی خلط می کردند در حالی که ما به لحاظ فرهنگی و ارزشی خیلی فاصله داشتیم و نمی توانستیم بسیاری از اندیشه های وارداتی را بپذیریم.

این استاد علوم سیاسی دانشگاه آزاد مشهد تصریح کرد: این تند روی زیاد به جریان مطبوعات در مشروطیت آسیب رساند و به همین دلیل مخالفت‌های زیادی با روزنامه ها شد؛ این مساله سبب پیدایش دموکراسی زودرسی شد که بلافاصله تار و پودش برچیده شد و کودتای رضا خانی هم که بوجود آمد ناشی از تند روی‌ها و سرعت زیاد بود که مطابق با جامعه ایران آن زمان نبود؛ شاید اگر اعتدال را در پیش می گرفتند و گام به گام حرکت می کردند این اتفاق ها نمی افتاد.

وی با بیان اینکه روزنامه های مشروطه همگی سیاسی بودند، افزود: مهم ترین جنبه کار روزنامه های مشروطه سیاسی بودن آنهاست و سرلوحه کار آنها آگاهی بخشی به لحاظ سیاسی و سپس جوانب دیگر است.

وی تصریح کرد: ایرانی به تدریج آموخت چگونه روزنامه را نشر دهد و آن را به عنوان یک ضرورت اجتماعی پذیرفت.

منبع:ایسنا

نوشته شده توسط علی كرم نیـــــــــرم - | نظر شما در مورد این مطلب (- -)